Platenspeler EQ curve 78 toeren verschil RIAA

Je staat in de winkel, je hebt net die prachtige platenspeler gekocht. Een kofferplatenspeler voor op vakantie of een serieuze draaitafel voor je woonkamer.

Je begint te draaien en je merkt iets vreemds. Dat ene vintage 78-toerenplaatje klinkt niet zoals het hoort. De hoge tonen zijn scherp, de lage tonen zijn weg.

Het ligt niet aan je platenspeler, het zit in de techniek. De manier waarop de muziek op de plaat is gezet (de EQ curve) verschilt namelijk enorm tussen moderne vinyl en die oude 78s.

Dat verschil ga je hier begrijpen.

Wat is een EQ curve eigenlijk?

Stel je voor dat je een liedje opneemt. Je wilt dat het later perfect klinkt uit je speakers. Maar geluid heeft rare eigenschappen.

Hele lage tonen (bas) nemen veel ruimte in op de plaat. Hele hoge tonen (snaar, gitaar) maken snel ruis.

Om dit op te lossen, knijpen we het geluid samen voordat we het op de plaat zetten. We halen de lage tonen eraf en boosten de hoge tonen.

Dat is een EQ curve, oftewel een frequentiecurve. Dit heet 'equalisatie'. Als je de plaat later afspeelt, draaien we dit proces om. We zetten de lage tonen weer terug en halen de hoge tonen eruit.

Dit heet RIAA correctie. RIAA is de standaard die we sinds 1954 gebruiken.

Zonder deze correctie zou je platenspeler extreem blikkerig of bomen zonder einde klinken. Het is een universele afspraak tussen platenmaatschappijen en fabrikanten van platenspelers. Maar voordat die RIAA standaard bestond, was het een chaos. Elke platenmaatschappij had zijn eigen manier van opnemen.

Of ze gebruikten helemaal geen correctie. Dat bracht ons bij de 78-toeren platen.

Die oude, breekbare schijven uit de vorige eeuw. Ze vereisen een heel andere aanpak.

Het verschil tussen 78 toeren en RIAA

De meeste moderne draaitafels zijn gemaakt voor 33 1/3 en 45 toeren. Deze gebruiken de RIAA curve.

Dit is een frequentiebereik dat perfect werkt voor langspeelplaten (LP’s) en singles. Je plugt je platenspeler in, zet de voorversterker op 'RIAA', en het klinkt meteen goed. De lage tonen zijn diep en de hoge tonen helder.

Dit is de standaard voor bijna alles wat je vandaag koopt, van een basis kofferplatenspeler tot een high-end draaitafel.

78 toeren platen zijn echter anders. Ze zijn gemaakt van schellak, niet van vinyl. Ze zijn breekbaar en zitten vol met lawaai. Vroeger, rond 1920 tot 1950, gebruikten platenmaatschappijen hun eigen 'EQ'.

Er was geen standaard. Columbia had een curve, Victor had een andere.

Soms was er geen correctie en kreeg je het ruwe geluid direct op de plaat. Als je nu een 78-toeren plaat afspeelt op een standaard RIAA instelling, klinkt het vaak dof of te scherp. Het grote verschil zit hem in de frequenties.

De RIAA curve tilt de lage frequenties op en snijdt de hoge frequenties af.

Bij oude 78s is het precies omgekeerd. Ze hebben vaak meer bas nodig en minder hoge tonen. Zonder de juiste correctie (of het nu RIAA is of een oude Amerikaanse of Europese standaard) verander je een prachtig stukje muziekgeschiedenis in een onbeluisterbare herrie.

Waarom dit belangrijk is voor jouw platenspeler

Stel je voor dat je een vintage platenspeler koopt, of een moderne draaitafel met een 78-toeren optie. Je wilt graag die oude jazz of blues platen luisteren.

Als je platenspeler niet de juiste EQ curve kiest, mis je de magie.

De zang klinkt niet vol, de trompet is te schel. Het is alsof je door een filter kijkt dat niet klopt. Veel moderne platenspelers, zelfs de beste platenspeler in een hogere prijsklasse (rond €400 - €800), hebben vaak alleen de RIAA standaard ingebouwd.

Ze hebben een schakelaar voor 33/45 toeren, maar niet voor 78. Als je dan een 78-toeren plaat afspeelt, mis je die correctie.

Je moet dan vaak handmatig de toonregeling (EQ) op je versterker bijstellen. Dat is lastig en niet precies. Gelukkig zijn er speciale platenspelers en voorversterkers die dit oplossen. Een kofferplatenspeler die je voor €100 koopt, heeft vaak een simpele ingebouwde speaker en geen aparte EQ.

Die is dus niet ideaal voor 78s. Een serieuze draaitafel, zoals een Pro-Ject of Rega (prijsklasse €300 - €1000), heeft vaak wel de optie om een externe voorversterker aan te sluiten.

Die externe voorversterker kun je dan kiezen met de juiste curve. Het is belangrijk om te weten dat 78 toeren platen vaak een andere naald nodig hebben. Een standaard naald voor vinyl is te groot voor de groef van een 78.

Je hebt een speciale 78-toeren naald nodig. Als je die verkeerde naald gebruikt, beschadig je de plaat én klinkt het geluid verkeerd, ongeacht de EQ.

Modellen en opties voor de juiste geluidsweergave

Er zijn verschillende manieren om het 78-toeren geluid goed te krijgen. Laten we kijken naar een paar opties, variërend van budget tot high-end.

We focussen op platenspelers en accessoires die specifiek geschikt zijn voor deze niche. 1. De budget optie: Kofferplatenspelers met 78 toeren
Veel kofferplatenspelers, zoals de oude klassiekers of moderne retro-modellen (bijvoorbeeld de GPO of Crosley, prijs rond €80 - €150), hebben vaak een 78-toeren stand. Echter, de kwaliteit van de cartridge (de naaldhouder) is vaak matig.

De ingebouwde voorversterker heeft meestal geen aparte EQ curve voor 78. Het geluid is acceptabel voor een feestje, maar niet voor de purist.

Als je een serieuze 78-verzamelaar bent, is dit vaak teleurstellend. 2. De middenklasse: Draaitafels met externe voorversterker
Een optie zoals de Audio-Technica LP120X (prijs rond €350) heeft een ingebouwde phono-stage. Maar voor echt goed 78-werk kijk je naar draaitafels waarbij je de cartridge kunt wisselen. Een merk als Rega (bijv. de Planar 1 of 2) is een fantastische platenspeler, maar heeft standaard geen 78-toeren optie.

Je moet hier een aparte voorversterker (phono preamp) kopen die wel de juiste curve heeft. Merken als Pro-Ject maken phono preamps (zoals de Phono Box DS) die instelbaar zijn voor verschillende curves, inclusief oude 78s.

De prijs voor zo’n preamp ligt tussen de €150 en €400. 3. De specialist: De beste platenspeler voor 78 toeren
Voor de echte liefhebber is er de Clearaudio Concept (prijs rond €1500+).

Dit is een high-end draaitafel. Hoewel de standaard versie focust op 33/45, biedt Clearaudio speciale cartridges en voorversterkers aan die rekening houden met de historische curves.

Een ander merk is Thorens, een Duits kwaliteitsmerk. Hun modellen (TD 160, prijs tweedehands €400 - €800) zijn vaak uit te breiden met een cartridge die 78s aankan. Je moet dan wel een voorversterker hebben die de juiste curve schakelt (bijvoorbeeld tussen RIAA, Columbia, of Victor).

4. De DIY oplossing: Software en oude techniek
Er zijn ook oude platenspelers, zoals de Technics SL-1200 (de klassieker, prijs nieuw rond €1000, tweedehands €400-€700). Deze zijn onverwoestbaar.

Je kunt hier een speciale 78-toeren cartridge op zetten (zoals een Ortofon 78, prijs rond €100). Als je deze aansluit op een simpele voorversterker, moet je vaak handmatig de toonregeling aanpassen: de bas verhogen en de hoogte verlagen.

Een makkelijkere weg is het gebruik van een digitale correctie na de voorversterker, maar dat is minder 'analoog'. Samengevat: Voor €100 tot €200 heb je een kofferplatenspeler die 78s speelt, maar met compromissen. Voor €500 tot €1000 bouw je een systeem met een goede draaitafel en een externe voorversterker die de curves aankan. Wil je precies weten hoe dit werkt? Lees dan meer over de werking van een phono voorversterker. Voor de ultieme ervaring (€1500+) ga je naar gespecialiseerde high-end merken.

Praktische tips voor jouw vinyl collectie

Wil je aan de slag met 78 toeren? Hier zijn een paar concrete tips om je op weg te helpen.

• Check je platenspeler op 78-toeren snelheid

Dit bespaart je een hoop frustratie en kapotte platen. Veel moderne platenspelers hebben een knopje voor 78 toeren. In dit artikel wordt de platenspeler snelheid uitgelegd, want zonder de juiste stand kun je geen 78s draaien. Let op: goedkope kofferplatenspelers hebben vaak een riem die slijt, waardoor de snelheid niet stabiel is.

• Gebruik de juiste naald

Een stabiele snelheid is cruciaal voor de toonhoogte. Dit is het allerbelangrijkste.

• Let op de drukkracht (Tracking Force)

Een standaard naald voor vinyl is te fijn voor een 78. Gebruik een speciale 78-naald (meestal een grotere diameter, zoals 0.6 mil).

Merken als Audio-Technica hebben cartridges (AT95E, prijs €50) die geschikt zijn voor zowel vinyl als 78 als je de naald verwisselt. Koop een aparte naald voor 78s (rond €20-€40). 78-toeren platen zijn harder en zwaarder dan vinyl.

• De juiste voorversterker (Phono Stage)

Ze vereisen een hogere drukkracht. Zet je draaitafel op 3 tot 5 gram in plaats van de standaard 2 gram voor vinyl.

Te weinig druk geeft een slecht geluid en de naald springt makkelijker over. Als je een serieuze draaitafel hebt, sluit deze aan op een phono preamp. Zoek er een die schakelbaar is tussen de standaard RIAA equalisatie curve en andere instellingen (zoals '78' of 'Columbia').

• Veiligheid voor je platen

Als je budget beperkt is, kun je een simpele preamp kopen (€50) en de toonregeling op je versterker handmatig bijstellen.

Zet de bas omhoog en de treble (hoogte) omlaag tot het natuurlijk klinkt. 78s zijn broos. Laat ze nooit vallen.

Berg ze rechtop op, niet gestapeld. Maak ze schoon met een zachte doek, niet met agressieve vinylreinigers die schellak kunnen aantasten.

Een goede zachte borstel is essentieel. Met deze kennis kun je nu de oude schatten in je collectie (of die je gaat kopen) echt tot leven brengen. Het is de moeite waard om die oude opnames, soms bijna 100 jaar oud, te horen zoals ze bedoeld zijn. Of je nu een budget kofferplatenspeler hebt of een peperdure draaitafel, het gaat om de juiste match tussen naald, snelheid en geluidscurve.